Plichten

 

Zonder lijden geen creativiteit. Doffe ellende is de rijke inspiratiebron voor de getormenteerde kunstenaar om tot glanzend artistiek meesterschap te komen. Hoogleraar psychiatrie, filosoof en theatermaker Damiaan Denys presenteerde in de laatste aflevering van de tv-reeks Zomergasten deze en andere overtuigingen en observaties.

Het thema van de tv-avond was angst. De bestrijding ervan is het werkgebied van psychiater Denys. Je kunt de overmatige angst en bijbehorende dwangneurosen van iemand bijvoorbeeld te lijf gaan met een hersenoperatie waarbij elektroden in het brein worden geplaatst, zo liet hij zien. Opvoeren van de spanning met een simpele voltmeter kan de angstbeleving van de patiënt vervolgens reduceren. Of niet, biechtte Denys grootmoedig op.

Hij schetste het dilemma als de ingreep de angst niet wegneemt, maar bijvoorbeeld wel een geluksgevoel oplevert. “Dan gaan die elektroden er toch weer uit, want de behandeling is mislukt. De geneeskunde is er om mensen te genezen, niet om ze gelukkig te maken.”

Ai. Geen speld tussen te krijgen. Al zet dat meteen vraagtekens bij het behandelen van, pak hem beet, erectiestoornissen met behulp van een pil. Moet je dan eerst aantonen dat je geen lol aan de daad beleeft? Dat je ‘het’ eigenlijk tegen je zin doet? Opheffen van lijden behoort niet tot de taken van Denys. “Lijden hoort bij het menselijk leven. Ik kan mij niet inbeelden dat je creatief en productief kunt zijn zonder te lijden.”   

Hoe meer angsten je overwint, hoe vrijer je bent. Maar, waarschuwt Denys, ultieme vrijheid levert slechts ultieme chaos op. Dus hebben we regels en piketpalen nodig om het een beetje leuk en leefbaar te houden.

Het college van Denys deed me onmiddellijk denken aan Nescio. Hij stond op ieders literatuurlijst op de middelbare school. Niet omdat ie zo goed was, maar omdat zijn inmiddels ruim honderd jaar oude meesterwerk De Uitvreter zo lekker dun was. Want ja, pubers waren we, maar aardige pubers. Nescio schetst adolescenten die het conformisme vrezen terwijl ze het onontkoombaar en met grote snelheid op zich af zien stormen.

Het werk van Nescio is, als alle grote literatuur, tijdloos. Zoals dit korte, minder bekende stukje proza van zijn hand:

Het dal der plichten

Ik zit op den berg en kijk in het dal der plichten. Dat is dor, er is geen water, het dal is zonder bloemen en boomen. Er loopen veel menschen door elkaar. De meesten zijn wanstaltig en verwelkt en kijken voortdurend naar den grond. Na eenigen tijd sterven zij allen, toch zie ik niet dat hun aantal vermindert, het dal ziet er steeds eender uit. Verdienen zij beter?

Ik rek mij uit en kijk op langs mijn armen naar de blauwe lucht.

Ik sta in het dal op een pleintje van zwarte sintels, bij een kleine stapel afbraakplanken en een onbruikbare waschketel. En ik kijk en zie mezelf zitten, daar boven, en ik jank als een hond in de nacht.  

Inderdaad, zonder lijden geen creativiteit.

De Vrolijke Spruit